Dodatkowe pieniądze do emerytury za dawne lata pracy. Sprawdź, czy należy Ci się rekompensata

Praca o szczególnym charakterze

Praca o szczególnym charakterze to rodzaj zatrudnienia, które wymaga od pracownika szczególnej odpowiedzialności oraz wysokiej sprawności psychofizycznej. Charakteryzuje się tym, że możliwość należytego wykonywania tych prac, bez zagrożenia dla bezpieczeństwa publicznego, zdrowia lub życia innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego z powodu pogorszenia sprawności psychofizycznej związanego z procesem starzenia się.

Cechy pracy o szczególnym charakterze

• Wymaga szczególnej odpowiedzialności za bezpieczeństwo, zdrowie i życie innych osób.
• Wymaga najwyższej sprawności psychofizycznej, w tym nienagannego refleksu, koncentracji i odporności na stres, przez cały czas wykonywania obowiązków.
• Związana jest z ryzykiem wynikającym z wieku, ponieważ sprawność psychofizyczna naturalnie pogarsza się w procesie starzenia, co uniemożliwia bezpieczne kontynuowanie pracy na tym samym stanowisku do 60. lub 65. roku życia.

Przykłady zawodów o szczególnym charakterze

Wykaz tych prac określa ściśle Załącznik nr 2 do Ustawy o emeryturach pomostowych. Zalicza się do nich wyłącznie zawody cywilne objęte powszechnym systemem ubezpieczeń w ZUS, takie jak:

• Kierowcy autobusów, trolejbusów oraz motorniczowie tramwajów w transporcie publicznym.
• Maszyniści pojazdów trakcyjnych, kierownicy pociągów, dyżurni ruchu i nastawniczowie.
• Piloci statków powietrznych oraz kontrolerzy ruchu lotniczego.
• Personel medyczny, w tym lekarze, pielęgniarki i ratownicy, zatrudnieni w zespołach ratownictwa medycznego oraz na oddziałach psychiatrycznych i leczenia uzależnień.
• Nauczyciele i wychowawcy, ale wyłącznie zatrudnieni w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych, schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych.
• Operatorzy reaktorów chemicznych, bloków energetycznych oraz suwnic kontenerowych.

Ważne wyłączenia: Wbrew obiegowym opiniom, do tej kategorii w ZUS nie należą dziennikarze, ogół nauczycieli szkół powszechnych, ani zawodowi tancerze czy artyści.

Służby mundurowe i Wojsko: Żołnierze, policjanci, strażacy (PSP) czy funkcjonariusze Straży Granicznej podlegają pod zupełnie odrębny, zaopatrzeniowy system emerytalny (emerytury mundurowe) obsługiwany przez dedykowane biura emerytalne (MON, MSWiA). Przepisy ZUS o rekompensatach ich nie dotyczą, ponieważ nie mają oni naliczanego klasycznego kapitału początkowego.

Czym jest rekompensata za pracę o szczególnym charakterze?

Rekompensata za pracę o szczególnym charakterze to odszkodowanie za utratę prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu starych przepisów sprzed 2009 roku. Nie jest to osobne, samodzielne świadczenie wypłacane co miesiąc zaraz po zakończeniu pracy. Jest to kwota jednorazowo doliczana do Twojego kapitału początkowego w ZUS. Kwota ta podlega corocznej waloryzacji, dzięki czemu znacząco podwyższa bazę, z której ZUS wyliczy Twoją ostateczną, dożywotnią emeryturę po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego.

Kto może otrzymać rekompensatę?

Rekompensata przysługuje osobom, które spełniają łącznie następujące warunki:

• Pracowały w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze co najmniej 15 lat przed 1 stycznia 2009 roku.
• Praca ta była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przewidzianym dla danego stanowiska.
• Nie mają ustalonego prawa do emerytury pomostowej ani do żadnej innej wcześniejszej emerytury.
• Mają ustalony kapitał początkowy w ZUS (pracowały przed 1 stycznia 1999 roku).
• Osiągnęły powszechny wiek emerytalny, który wynosi 60 lat dla kobiet oraz 65 lat dla mężczyzn, i złożyły wniosek o przyznanie emerytury na zasadach ogólnych.

Ile wynosi rekompensata?

Wysokość rekompensaty nie jest stałą kwotą i jest wyliczana indywidualnie przez ZUS przy użyciu ustawowego wzoru matematycznego. Wysokość ta zależy od łącznego stażu ubezpieczeniowego, dokładnego okresu pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze przed 2009 rokiem oraz od wieku, jaki ubezpieczony osiągnął na dzień 31 grudnia 2008 roku. W praktyce ZUS dopisuje do kapitału początkowego kwotę wynoszącą od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy złotych. Po przeliczeniu tego przez średnie dalsze trwanie życia, świadczenie emerytalne wypłacane co miesiąc wzrasta realnie o około 300 do ponad 500 zł brutto, w zależności od wskaźników waloryzacji.

Jak złożyć wniosek o rekompensatę?

O rekompensatę wnioskuje się równocześnie ze składaniem wniosku o emeryturę powszechną na formularzu EMP. Najlepiej zrobić to na 30 dni przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Do wniosku należy bezwzględnie dołączyć dokumenty potwierdzające charakter pracy:

1. Świadectwo wykonywania prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze - wystawione przez pracodawcę lub jego następcę prawnego. Dokument ten musi zawierać dokładną nazwę stanowiska oraz powołanie się na konkretny wykaz, paragraf i punkt z przepisów prawnych.
2. Zwykłe świadectwa pracy potwierdzające okresy zatrudnienia w pełnym wymiarze godzin.

Wniosek można złożyć osobiście w placówce ZUS, przesłać pocztą tradycyjną lub wysłać drogą elektroniczną za pośrednictwem platformy PUE ZUS / eZUS.

Czym się różni praca o szczególnym charakterze od pracy w szczególnych warunkach?

Główna różnica między tymi dwoma rodzajami zatrudnienia leży w rodzaju zagrożeń oraz wymaganiach stawianych pracownikowi.

• Praca w szczególnych warunkach wiąże się bezpośrednio z czynnikami środowiskowymi i technicznymi. Wynika z działania sił natury lub procesów technologicznych, które mimo stosowania środków ochrony, z czasem powodują trwały uszczerbek na zdrowiu fizycznym. Przykłady takich zagrożeń to hałas, wibracje, skrajne temperatury, toksyczna chemia czy praca pod ziemią i na dużych wysokościach. Zawody z tej kategorii to m.in. hutnik, górnik, nurek, spawacz oraz budowlaniec. Te zasady reguluje Załącznik nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych.
• Praca o szczególnym charakterze opiera się natomiast na kryteriach psychofizycznych. Szkodliwość nie wynika z otoczenia, ale z ogromnej odpowiedzialności za życie innych osób i konieczności utrzymania bezwzględnego skupienia. W tych zawodach naturalny, związany z wiekiem spadek refleksu, ostrości wzroku czy odporności na stres rodzi bezpośrednie niebezpieczeństwo katastrofy. Przykładowe zawody to pilot samolotu, kierowca autobusu miejskiego, maszynista pociągu oraz lekarz pogotowia ratunkowego. Te kwestie reguluje Załącznik nr 2 do tej samej ustawy.

Oba rodzaje pracy są traktowane przez ZUS na równi przy ustalaniu prawa do rekompensaty, o ile pracownik uzbierał wymagany 15-letni staż przed 2009 rokiem.