Umowa UE-Mercosur: szansa dla polskiej gospodarki czy nowe zagrożenia? Eksperci o handlu, wodzie i bezpieczeństwie [Komentarz strategiczny]

Świat po staremu już nie działa

Podczas programu „Komentarza Strategicznego” uczestnicy zwracali uwagę, że Mercosur jest tylko jednym elementem znacznie większej układanki. Równolegle trwa bowiem eskalacja sporów handlowych między największymi mocarstwami, walka o dostęp do technologii, narastają problemy związane z brakiem wody, a wojna w Ukrainie generuje nowe wyzwania bezpieczeństwa.

Mercosur: sukces czy dopiero eksperyment?

Zdaniem prof. Jana Hegemejera zdecydowanie za wcześnie na jednoznaczne oceny. Miesięczne dane handlowe są zbyt krótkim okresem, by wyciągać strategiczne wnioski. Wzrost eksportu produktów rolno-spożywczych do krajów Mercosuru jest zauważalny, ale nadal pozostaje stosunkowo niewielki.

Eksperci podkreślali, że obawy o zalanie europejskiego rynku tanią żywnością z Ameryki Południowej zostały częściowo ograniczone przez system kontyngentów oraz zabezpieczeń taryfowych. Nie oznacza to jednak, że europejskie rolnictwo może spać spokojnie. Wciąż kluczowe będą kwestie jakości produktów, norm sanitarnych oraz skuteczności kontroli.

Jednocześnie dla Unii Europejskiej umowa ma znaczenie strategiczne. W czasie, gdy świat coraz bardziej skręca w stronę protekcjonizmu, każda nowa umowa liberalizująca handel staje się cennym narzędziem dywersyfikacji eksportu.
Jak zauważali uczestnicy debaty, Mercosur nie zastąpi rynku amerykańskiego, ale może pomóc częściowo zrekompensować ograniczenia wynikające z napięć handlowych pomiędzy USA a Europą.

Trump, cła i nowa wojna handlowa

Coraz wyraźniej widać, że wojny handlowe wracają do światowej gospodarki. Administracja Donalda Trumpa zapowiada kolejne podwyżki ceł wobec partnerów handlowych, a napięcia obejmują zarówno Unię Europejską, jak i Chiny czy Brazylię.

Janusz Piechociński zwracał uwagę, że równolegle narasta konflikt wokół nowych technologii, metali ziem rzadkich i regulacji dotyczących gigantów cyfrowych. W praktyce oznacza to, że przedsiębiorstwa funkcjonują dziś w środowisku, w którym decyzje polityczne coraz częściej wpływają na handel, inwestycje i łańcuchy dostaw.

Jednocześnie światowa gospodarka jest tak mocno spleciona, że pełne zerwanie relacji z Chinami czy innymi partnerami handlowymi pozostaje nierealne. Produkcja nowoczesnych dóbr przemysłowych jest rozproszona pomiędzy wiele państw, a zerwanie tych zależności oznaczałoby ogromne koszty gospodarcze.

Chiny nie chcą już tylko produkować

W ocenie uczestników debaty największa zmiana dotyczy dziś Chin. Państwo Środka przestaje być wyłącznie „fabryką świata”, a coraz mocniej koncentruje się na technologiach przyszłości.
Szczególne znaczenie mają półprzewodniki, sztuczna inteligencja oraz roboty humanoidalne. Eksperci zwracali uwagę, że Chiny coraz śmielej rywalizują z USA o pozycję lidera technologicznego świata, a ich ambicją jest wejście do globalnej „superligi” zaawansowanych technologii.

Dla Polski oznacza to konieczność znalezienia własnego miejsca w nowych łańcuchach wartości. Nie wystarczy już być jedynie dostawcą komponentów czy montownią. Coraz większe znaczenie będą mieć innowacje, zdolności technologiczne oraz umiejętność współpracy w międzynarodowych konsorcjach.

Woda staje się surowcem strategicznym

Jednym z najbardziej alarmujących tematów debaty okazała się kwestia zasobów wodnych.
Choć problem suszy najczęściej kojarzony jest z Hiszpanią czy Włochami, eksperci podkreślali, że Polska również znajduje się w trudnej sytuacji. Poziomy wód gruntowych spadają, a rekordowo niskie stany rzek pokazują, że problem nie ma już charakteru wyłącznie lokalnego.

Woda staje się dziś dobrem strategicznym podobnie jak energia czy surowce naturalne. Już teraz napięcia wokół jej dostępu obserwowane są w Azji Centralnej, Afryce oraz na Bliskim Wschodzie.
Dodatkowym wyzwaniem jest rozwój sztucznej inteligencji. Centra danych i modele AI zużywają ogromne ilości energii oraz wody wykorzystywanej do chłodzenia infrastruktury. W efekcie pojawia się nowa konkurencja o zasoby pomiędzy mieszkańcami, przemysłem i sektorem technologicznym.

Zdaniem ekspertów Polska musi zdecydowanie mocniej inwestować w retencję, ochronę zasobów wodnych oraz modernizację gospodarki wodnej. W przeciwnym razie problem może stać się jednym z najpoważniejszych ograniczeń rozwojowych w kolejnych dekadach.

Wojna w Ukrainie i nowe zagrożenia

Generał Adam Rapacki zwracał uwagę, że niezależnie od tego, kiedy zakończy się wojna w Ukrainie, jej skutki będą odczuwalne jeszcze przez wiele lat.
Jednym z zagrożeń jest możliwe rozprzestrzenianie się broni poza obszar konfliktu. Drugim problemem będzie powrót setek tysięcy weteranów, którzy przez lata funkcjonowali w warunkach wojennych.

Większość wróci do normalnego życia, jednak część może mieć trudności z adaptacją. Takie osoby mogą stać się celem rekrutacji dla zorganizowanych grup przestępczych lub zostać wykorzystane w działaniach destabilizacyjnych.
Równolegle służby bezpieczeństwa muszą przygotowywać się na nowe zagrożenia związane z wykorzystaniem dronów, sztucznej inteligencji oraz cyberataków. Wojna w Ukrainie pokazała bowiem, że nowoczesne technologie stają się nie tylko narzędziem wojskowym, ale również potencjalnym instrumentem działalności przestępczej.

Polska między współpracą a rywalizacją

Z dyskusji wyłania się obraz świata, w którym tradycyjne podziały geopolityczne przestają być oczywiste. Państwa jednocześnie konkurują i współpracują. Firmy z Europy tworzą partnerstwa z chińskimi producentami, USA i Chiny pozostają rywalami, ale prowadzą rozmowy o technologiach, a nowe sojusze powstają wokół konkretnych projektów gospodarczych.

W takim świecie Polska nie może ograniczać się do biernego obserwowania wydarzeń. Kluczowe będzie umiejętne wykorzystanie własnych atutów: położenia geograficznego, zaplecza przemysłowego, rosnących kompetencji technologicznych oraz wciąż wysokiego poziomu bezpieczeństwa.

Mercosur może okazać się korzystnym krokiem, ale nie rozwiąże strategicznych problemów Europy. O przyszłej konkurencyjności zadecydują raczej zdolność do innowacji, dostęp do zasobów strategicznych i umiejętność odnalezienia się w coraz bardziej nieprzewidywalnym świecie. To właśnie o te obszary będzie toczyć się najważniejsza rywalizacja najbliższych lat.