Skarga do nadzorcy nie zastępuje jednak reklamacji, odwołania od decyzji administracyjnej, skargi do Prezesa UODO ani pozwu o odszkodowanie. Każdy z tych środków służy innemu celowi.
Prawo do skargi na naruszenie AI Act
Art. 85 AI Act stanowi, że każda osoba fizyczna lub prawna mająca podstawy, by uznać, że naruszono rozporządzenie, może złożyć skargę do właściwego organu nadzoru rynku. Organ ma uwzględnić zgłoszenie w działaniach nadzorczych i rozpatrzyć je zgodnie z ustanowioną procedurą. Nie trzeba być stroną umowy z dostawcą systemu. Skargę może złożyć także osoba dotknięta sposobem użycia narzędzia przez pracodawcę, bank, ubezpieczyciela, platformę lub organ publiczny.
W Polsce funkcję centralnego nadzorcy ma pełnić Komisja Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji. Ustawa krajowa zakończyła 3 lipca 2026 r. etap parlamentarny i według stanu na 10 lipca oczekuje na decyzję prezydenta. Do chwili wejścia jej w życie nie należy przedstawiać KRiBSI jako już działającego urzędu. W sprawach aktualnych trzeba korzystać z istniejących ścieżek sektorowych i śledzić uruchomienie krajowej procedury.
Wyjaśnienie decyzji podjętej z udziałem AI
Art. 86 AI Act przyznaje prawo do wyjaśnienia osobie, wobec której podmiot stosujący podjął decyzję na podstawie wyniku systemu wysokiego ryzyka z załącznika III, z wyjątkiem wskazanych tam systemów dotyczących infrastruktury krytycznej. Decyzja musi wywoływać skutki prawne albo podobnie istotnie wpływać na daną osobę w sposób, który uważa ona za niekorzystny dla zdrowia, bezpieczeństwa lub praw podstawowych. Wyjaśnienie ma dotyczyć roli systemu w procesie decyzyjnym oraz głównych elementów podjętej decyzji.
Prawo nie oznacza automatycznego dostępu do kodu źródłowego, całej dokumentacji technicznej lub tajemnicy przedsiębiorstwa. Informacja musi jednak pozwalać zrozumieć, jaką rolę odegrał system i które zasadnicze elementy doprowadziły do wyniku. Ogólnik w rodzaju „decyzję podjęto na podstawie modelu statystycznego” nie realizuje celu przepisu.
Po zmianie unijnego harmonogramu pełne wymagania dla systemów wysokiego ryzyka z załącznika III mają być stosowane od 2 grudnia 2027 r. Do tego czasu prawa osoby mogą wynikać z RODO, prawa konsumenckiego, przepisów kredytowych, prawa pracy lub procedury administracyjnej. Nie każda sprawa musi więc czekać na art. 86 AI Act.
RODO i decyzje wyłącznie automatyczne
Art. 22 RODO daje osobie prawo, aby nie podlegała decyzji opierającej się wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, w tym profilowaniu, jeżeli wywołuje ona skutki prawne lub w podobny sposób istotnie na nią wpływa. Przepis przewiduje wyjątki, m.in. gdy automatyczna decyzja jest niezbędna do zawarcia lub wykonania umowy, dozwolona prawem albo oparta na wyraźnej zgodzie. Nawet wtedy administrator ma zapewnić właściwe zabezpieczenia, a w części przypadków co najmniej prawo do interwencji człowieka, przedstawienia własnego stanowiska i zakwestionowania decyzji.
Europejski Trybunał Sprawiedliwości w sprawach dotyczących scoringu kredytowego podkreślił znaczenie faktycznego wpływu automatycznie wyliczonej oceny na ostateczne rozstrzygnięcie. Jeżeli bank lub inny podmiot przypisuje wynikowi rozstrzygającą rolę, formalne stwierdzenie, że decyzję zatwierdził pracownik, nie musi przesądzać o realnej ingerencji człowieka.
Dokumenty potrzebne do skargi na AI
Skarga powinna opisywać zdarzenie, system lub usługę, podmiot odpowiedzialny, datę, treść otrzymanej decyzji i powód podejrzenia naruszenia. Warto zachować zrzuty ekranu, wiadomości, regulaminy, formularze, nagrania zgodnie z prawem, numery spraw, wersję aplikacji i treść żądania wyjaśnień. Jeśli wynik różnił się po zmianie jednej cechy albo podobnie sytuowane osoby otrzymały odmienne rozstrzygnięcia, należy opisać tę okoliczność bez formułowania nieudowodnionych zarzutów.
Osoba nie musi znać nazwy modelu ani numeru artykułu, aby zgłosić problem, ale konkretne fakty ułatwiają organowi ocenę. Warto wskazać, czy system działał samodzielnie, czy pracownik kontaktował się z osobą, czy można było uzupełnić dane, odwołać się lub otrzymać uzasadnienie. W przypadku szkody finansowej należy zabezpieczyć dokumenty potwierdzające jej wysokość.
Właściwy adres zależny od rodzaju sprawy
Jeżeli problem dotyczy danych osobowych, profilowania lub automatycznej decyzji, właściwa może być skarga do Prezesa UODO. Przy praktyce naruszającej zbiorowe interesy konsumentów znaczenie ma UOKiK, a w indywidualnej sprawie również rzecznik konsumentów i sąd. Decyzję administracyjną kwestionuje się w trybie wskazanym w pouczeniu. Spór z pracodawcą może trafić do Państwowej Inspekcji Pracy lub sądu pracy, zależnie od rodzaju naruszenia. W sektorze finansowym dochodzą reklamacja w instytucji, Rzecznik Finansowy i właściwy nadzór.
Skarga do organu AI ma służyć kontroli zgodności systemu i praktyki z rozporządzeniem. Nie musi prowadzić do zmiany indywidualnej decyzji ani wypłaty pieniędzy. Dlatego osoba powinna pilnować terminów reklamacyjnych i odwoławczych niezależnie od zawiadomienia nadzorcy.
Skarga a odpowiedzialność firmy
Podmiot stosujący nie może zasłaniać się tym, że kupił rozwiązanie od zewnętrznego dostawcy. Odpowiada za użycie zgodne z instrukcją, dobór danych pozostających pod jego kontrolą, nadzór człowieka i reakcję na ryzyko. Dostawca odpowiada za konstrukcję i zgodność systemu. W jednej sprawie organ może więc badać kilka ogniw łańcucha.
Firma powinna stworzyć jeden punkt przyjmowania zgłoszeń dotyczących AI, ale rozdzielić dalszą obsługę według podstawy prawnej. Reklamacja klienta, żądanie z RODO, zawiadomienie o incydencie i wniosek o wyjaśnienie wymagają innych terminów i odpowiedzi. Przekierowanie pytania między działami nie może prowadzić do utraty terminu ani zniknięcia sprawy.
Źródła
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689, w szczególności art. 26, art. 85 i art. 86.
- AI Act Service Desk, omówienie prawa do skargi i prawa do wyjaśnienia.
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679, w szczególności art. 13, art. 15 i art. 22.
- Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyroki dotyczące scoringu SCHUFA i prawa do informacji o automatycznym podejmowaniu decyzji.
- Ustawa z 3 lipca 2026 r. o systemach sztucznej inteligencji – tekst oczekujący na decyzję prezydenta.
Współpracował z Wirtualną Polską, Wprost, Zieloną Interią. Komentuje wydarzenia polityczne dla Polskiego Radia. Zajmuje się polityką międzynarodową i krajową na łamach Gazety Prawnej. Pasjonat technologii i nauki.