Wypełnij ankietę dotyczącą tego artykułu!

Hiperinflacja z przełomu lat 1989/90, chociaż nie była tak dotkliwa, jak to, co działo się w Polsce tuż po odzyskaniu niepodległości w 1918 r., wymusiła wprowadzanie do obiegu coraz to wyższych nominałów banknotów. W momencie debiutu serii „Wielcy Polacy” najwięcej wart był banknot o nominale 2 tys. zł z wizerunkiem Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Później stopniowo pojawiały się kolejne: najwyższy – już w latach 90. o nominale 2 mln zł z wizerunkiem Ignacego Paderewskiego (gotowy był też projekt nominału 5 mln zł z wizerunkiem Józefa Piłsudskiego). 

W przypadku banknotów inflacja działała dwukierunkowo – na początku lat 80. uznano, że nieopłacalna jest dalsza produkcja monet o nominałach 10 zł i 20 zł i zastąpiono je banknotami z wizerun-kami Józefa Bema i Romualda Traugutta. Oszczędność wymuszała także inne działania: na przełomie lat 80. i 90. w obiegu pojawił się banknot o nominale 200 tys. zł – wyraźnie różniący się od innych nominałów np. proporcjami wymiarów. A także tym, że właściwie pozbawiono go jakichkolwiek zabezpieczeń.

Inflacja, a także to, że dotychczasowe banknoty kojarzyły się nie z Rzeczpospolitą Polską, ale z Polską Rzeczpospolitą Ludową, sprawiło, że pomyślano o opracowaniu nowych wzorów banknotów, a przy okazji o denominacji – czyli o proporcjonalnym zmniejszeniu wszystkich wartości, jakimi posługujemy się w gospodarce (ceny, wynagrodzenia, należności, zobowiązania) przy zachowaniu ich realnej wartości.

Denominację złotego planowano, odkąd polska gospodarka zaczęła działać w warunkach wolnorynkowych. Kiedy w 1994 r. nastąpił wyraźny wzrost gospodarczy i kolejny rok zmniejszania inflacji, projekt denominacji został przedstawiony i przyjęty przez Sejm oraz podpisany przez prezydenta. Pierwsze banknoty z serii „Władcy polscy” z datą emisji 1994 r. zostały wprowadzone do obiegu 1 stycznia 1995 r. Rozpoczęto proces denominacji: jeden nowy złoty był wart tyle, co 10 tys. starych złotych (stąd potocznie mówiono o obcięciu czterech zer). Stare i nowe banknoty były wspólnie w obiegu przez dwa lata. Pod koniec 1996 r. nastąpiło całkowite wycofanie z obiegu poprzednich banknotów, ale do końca grudnia 2010 r. były one wymieniane we wszystkich placówkach NBP bez ogra-niczeń w stałym stosunku 10 000:1.

Nowe banknoty, podobnie jak wszystkie dotychczasowe (tzn. te którymi posługiwaliśmy się do denominacji złotego), zaprojektował grafik Andrzej Heidrich. Wyposażono je w najnowocześniejsze zabezpieczenia przed fałszowaniem, a liczba tych zabezpieczeń rosła wraz z nominałem banknotu. W efekcie liczba wykrywanych fałszerstw banknotów jest – jak podkreśla NBP – niska. Na milion banknotów znajdujących się w obiegu co roku trafia się na około ośmiu fałszywek. Mimo to bank centralny zdecydował się na modernizację banknotów i od 7 kwietnia 2014 r. wprowadza banknoty ze zmodernizowanymi zabezpieczeniami (zmiana dotyczy wszystkich nominałów oprócz 200 zł; ten banknot wyposażony jest w hologram i jest na tyle dobrze chroniony, że obec-nie nie wymaga zmian). Zmiana zabezpieczeń jest operacją czysto techniczną. Projekty graficzne banknotów nie uległy zmianie, ale dodanie nowych zabezpieczeń spowodowało, że różnice są widoczne. Najważniejsze zmiany na zmodernizowanych banknotach to: odkryte pole znaku wodnego, wprowadzenie farby opalizującej i ulepszone zabezpieczenie recto-verso.

Pan od banknotów
Andrzej Heidrich od ponad 50 lat projektuje banknoty dla Narodowego Banku Polskiego. Początki jego współpracy z bankiem centralnym to rok 1960, kiedy został zaproszony do zamkniętego konkursu na projekt banknotu o nominale 1000 zł. Otrzymał wówczas jedno z trzech wyróżnień (nagrody głównej nie było). Pierwszy zaprojektowany przez niego banknot został wprowadzony do obiegu w 1974 r. – było to 500 zł z wizerunkiem Tadeusza Kościuszki. Jak sam mówi, cytowany w albumie „Andrzej Heidrich – twórca polskich banknotów”: – Byłem solidnie wzruszony. Chwytałem się na tym, że płacąc nim czy obserwując innych ludzi, myślałem: to moje dzieło”.

Heidrich był autorem serii banknotów „Wielcy Polacy”, która pozostawała w obiegu w latach 1975–1996, a także zaprojektował obecnie znajdujące się w obiegu banknoty z serii „Władcy polscy”. Grafik projektuje nie tylko banknoty obiegowe. Jego autorstwa jest także wprowadzony w 2005 r. pierwszy w Polsce banknot kolekcjonerski z wizerunkiem Jana Pawła II.

Chociaż z jego pracy korzystamy codziennie, płacąc za zakupy, to Heidrich zajmował się nie tylko banknotami. Pod koniec lat 40. został grafikiem w Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik” (od 1974 r. pełnił tam funkcję naczelnego grafika). W 1954 r. ukończył z wyróżnieniem warszawską Akademię Sztuk Pięknych. Studiował na Wydziale Grafiki. Jego promotorem był Jan Marcin Szancer, uczeń Józefa Mehoffera (który z kolei uczył się u Jana Matejki). Pod koniec lat 50. Heidrich zaczął projektowanie znaczków pocztowych. Jest także autorem projektów paszportów, orzełków na czapkach pocztowych, odzna-czeń dla polskich żołnierzy walczących w Iraku i Afganistanie, a także herbów ziemskich i grodzkich.

Autor: Jan Dajek