W ubiegłym tygodniu zaprezentowaliśmy historię polskich banknotów z czasów I Rzeczypospolitej i okresu rozbiorów. Czas na banknoty od 1918 r. do denominacji z 1995 r.

Pierwszą walutą po odzyskaniu przez Polskę niepodległości była marka polska. Do obiegu wprowadzała ją Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa – pierwszy bank centralny tworzony jeszcze w trakcie I wojny światowej przez niemieckie władze okupacyjne. Marka nie miała pokrycia w złocie, co – według ówczesnych standardów – gwarantowałoby jej stabilność. Władze wykorzystywały emisję pieniądza do pokrywania deficytu budżetowego (a był to czas dużych wydatków związanych z tworzeniem zrębów państwowości, a także wojną z Rosją sowiecką z 1920 r.). Takie podejście spowodowało, że po kilku latach w obiegu znalazły się banknoty o gigantycznej wartości nominalnej, ale – ze względu na hiperinflację – o niewielkiej sile nabywczej. Według NBP w latach 1919–1924 PKKP wprowadziła do obiegu banknoty o nominalnej wartości 1 117 137 954 226 929 marek (słownie: trylion sto siedemnaście bilionów sto trzydzieści siedem miliardów dziewięćset pięćdziesiąt cztery miliony dwieście dwadzieścia sześć tysięcy dziewięćset dwadzieścia dziewięć marek).

Jak wyglądały banknoty markowe? Po raz pierwszy w produkcji polskich banknotów użyto włókien zabezpieczających – cienkich czerwonych włókien wprowadzonych do masy papierniczej. Nowość pojawiła się również w grafice: po raz pierwszy wykorzystano wizerunki polskich bohaterów i elementy narodowej architektury, ponadto zastosowano skomplikowaną ornamentykę pokrywającą całe banknoty. Dodatkowe zabezpieczenia to podział na serie i osobne numery banknotów, faksymile podpisów dyrektora i głównego skarbnika PKKP, a także zróżnicowany rozmiar banknotów wzrastający wraz z nominałem. Do druku banknotów zastosowano zróżnicowane techniki: typografię, litografię.

Jeszcze w 1919 r. zdecydowano, że polską walutą ma być nie marka, ale złoty. I od razu uchwałą Sejmu postanowiono o zamówieniu druku nowych banknotów we Francji i w Anglii. Co ciekawe, instytucją wprowadzającą nowy pieniądz do obiegu nie miała być PKKP, ale Bank Polski – który utworzono dopiero w 1924 r. Opóźnienie we wprowadzeniu złotego do obiegu wiązało się ze wspomnianymi problemami politycznymi i gospodarczymi młodego państwa polskiego. Na początku 1924 r. (właśnie mija 90. rocznica tych wydarzeń) premier Władysław Grabski doprowadził jednak do reformy walutowej, której widomym znakiem dla społeczeństwa było pojawienie się nowego pieniądza.

Banknoty Banku Polskiego wyróżniają się nieznanym wcześniej poziomem artystycznym. O ich zaprojektowanie poproszono bowiem czołowych polskich artystów – Zdzisława Eichlera, Ryszarda Kleczewskiego, Wacława Borowskiego, Zygmunta Kamińskiego i Józefa Mehoffera. W produkcji nowych banknotów zastosowano znane już z przeszłości zabezpieczenia, jak znak wodny charaktery-styczny dla każdego nominału, podział na serie i numerację, a także faksymile podpisów dwóch dyrektorów i głównego skarbnika banku emisyjnego. Tym, co pod względem technicznym odróżniało nowe banknoty od dotychczasowych, była grafika – zastosowano bogatą ornamentykę i skomplikowane wzory giloszy, a także zróżnicowane techniki druku: typografia, litografia, offset, staloryt czy wreszcie druk irysowy (efekt drukarski dający płynne, wielobarwne, ciągle przejścia – irysy).

Wybuch II wojny światowej to kolejna cezura w historii polskich banknotów. Na terenach bezpośrednio włączonych do Niemiec i ZSSR obowiązywały tamtejsze waluty. Inna była sytuacja w Gene-ralnej Guberni. Tu środkiem płatniczym były złote krakowskiego Banku Emisyjnego, w tym słynny „góral” o nominale 500 zł. W produkcji wykorzystywano zabezpieczenia takie jak znak wodny oraz zróżnicowane techniki druku – typografię, offset i staloryt. W grafice użyto elementów ze wzorów banknotów przedwojennych.

Bank Polski – przedwojenna instytucja emisyjna – został ewakuowany z kraju we wrześniu 1939 r. i w ramach działalności na emigracji przygotowywał się m.in. do wprowadzenia do obiegu nowych banknotów po zakończeniu wojny. Większość nominałów banknotów zaprojektowali graficy francuscy, a produkcja odbywała się w Anglii, z kolei w przypadku banknotów o nominale 20 i 50 zł produkcja miała miejsce w USA. W 1947 r. wszystkie te banknoty sprowadzono do Polski, ale władze PRL nie zgodziły się na wprowadzenie ich do obiegu. W 1951 r. cały nakład zniszczono. Do celów archiwalnych i kolekcjonerskich zostawiono jedynie po tysiąc sztuk każdego nominału banknotów obiegowych i po tysiąc sztuk wzorów każdego nominału.

W banknotach wyprodukowanych w Ameryce zastosowano zabezpieczenie, którego przy produkcji polskich pieniędzy nie zastosowano ani wcześniej, ani później: w masie papieru zatopiono kolorowe, fosforyzujące konfetti.

Na terenach wyzwolonych od nazistów płacono pieniędzmi wyemitowanymi na podstawie dekretu wydanego w miesiąc po podpisaniu manifestu PKWN z 22 lipca 1944 r. Tyle że banknoty wydrukowano z wyprzedzeniem w Moskwie. Jako instytucja emisyjna na przedniej stronie banknotów został wskazany Narodowy Bank Polski, który… jeszcze wtedy nie istniał. Na banknotach nie było też podpisów ani dokładnej daty emisji, a napis w klauzuli nie był poprawny gramatycznie, zawierał rusycyzm „jest obowiązkowym” (zamiast „jest obowiązkowe”). Z tego m.in. powodu pieniądze te popularnie nazywano „moskiewskimi” albo „ruskimi”.

Emisja moskiewska nie zawierała banknotu o nominale 1000 zł. W 1945 r. uzupełniono ten brak i to był pierwszy powojenny banknot wykonany całkowicie w Polsce.

Banknoty Polski Ludowej nie miały wyrafinowanych zabezpieczeń (na całej powierzchni stosowano znak wodny przedstawiający figury geometryczne; zastosowaną techniką druku była litografia), więc były nagminnie fałszowane. To spowodowało, że od 1946 r. stare banknoty o najwyższych nominałach zastępowano nowymi, gdzie oprócz dotychczasowych zabezpieczeń wprowadzono kolejne: grafikę – skomplikowane gilosze, postacie i obrazy wykonane w stylistyce socrealizmu, przedstawiające pracę robotników, budowniczych socjalistycznego ładu; podział na serie i numerację; faksymile podpisów prezesa, naczelnego dyrektora i skarbnika Narodowego Banku Polskiego (banknoty „moskiewskie” – jak pamiętamy – takich podpisów nie miały).

W 1950 r. dokonano wymiany pieniędzy – dotychczasowe banknoty wyemitowane przez NBP straciły moc, a w ich miejsce pojawiły się nowe. Przeprowadzono denominację: stare 100 zł wymieniano na nową złotówkę. Równocześnie płace, ceny i oszczędności przeliczono w stosunku 100:3. Spowodowało to zmniejszenie realnej ilości pieniądza w obiegu o dwie trzecie i zubożenie społeczeństwa. Miało negatywny wpływ na zaufanie do pieniądza. Wprowadzone wówczas banknoty (z datą emisji 1948 r.) zawierały włókna zabezpieczające i znak wodny. Elementami graficznymi były wykonane w stylistyce socrealizmu gilosze, jak również portrety i wizerunki przedstawiające sceny z życia pracującej klasy robotniczej.

Zastosowane techniki drukarskie to staloryt, typografia i offset. Po raz pierwszy jako zabezpieczenia użyto mikrodruku. W banknotach po raz pierwszy wykorzystano farbę wrażliwą na promienie ultrafioletowe.

Banknot o nominale 1000 zł pojawił się z kilkunastoletnim opóźnieniem – w 1966 r. Różnił się od pozostałych rozmiarem (był mniejszy), a także grafiką i kolorystyką. Na przedniej stronie umieszczono wizerunek Mikołaja Kopernika, a na odwrocie – rysunek systemu słonecznego. Wśród zabezpieczeń wyróżniało go to, że znak wodny przedstawiał rysunek głowy Kopernika – będący powtórzeniem wizerunku grafiki.

W 1974 (500 zł z Kościuszką) do obiegu wprowadzono nowe banknoty – z serii „Wielcy Polacy”. Ze względu na mniejsze rozmiary i większą trwałość były one wygodniejsze w użyciu od poprzednich. Miały też podkreślać tradycje państwa polskiego. Na banknotach pojawiły się wizerunki pierwszych władców – Mieszka I i Bolesława Chrobrego, ludzi nauki – Mikołaja Kopernika i Marii Skłodowskiej-Curie, przywódców walk narodowowyzwoleńczych – Tadeusza Kościuszki i Jana Dąbrowskiego, twórców kultury – Henryka Sienkiewicza i Fryderyka Chopina, ale i czołowych polskich komunistów – Ludwika Waryńskiego i Karola Świerczewskiego. Z czasem w wyniku postępującej inflacji okazało się, że konieczne jest wprowadzanie coraz wyższych nominałów. Ostatni, o nominale 2 mln zł, wyemitowano w 1992 r.

Zastosowany skład papieru miał gwarantować trwałość i odporność na zniszczenia, znak wodny przedstawia godło PRL. Jako zabezpieczenia zastosowano numerację świecącą w promieniach ultrafioletowych, a grafika to skomplikowane wzory giloszy wykonane nowoczesną maszyną offsetową. W 1994 r. banknoty z serii „Wielcy Polacy” zostały zmodernizowane. W nominałach od 50 tys. do 2 mln zł wprowadzono nowe zabezpieczenia: mikrodruki, włókna świecące w promieniach UV w kolorach żółtym, niebieskim i czerwonym, metalizowaną nitkę (zatopiona w strukturze papieru nitka z powtarzającym się napisem NBP – użyta po raz pierwszy), zmieniono kolorystykę banknotów, na najwyższym nominale użyto farby zmieniającej kolor z zielonego na oliwkowy.

Twórcą wzorów banknotów po raz pierwszy był Andrzej Heidrich, który zaprojektował również banknoty, którymi posługujemy się obecnie.

Od 7 kwietnia wejdą do obiegu banknoty ze zmodernizowanymi zabezpieczeniami. Obecnie używane banknoty pozostaną bezterminowo prawnym środkiem płatniczym. Z wizerunkami zmodernizowanych banknotów można zapoznać się na stronie internetowej www.nbp.pl.

Autor: Jan Dajek