Transfer pieniędzy z jednego konta bankowego na drugie to podstawowa usługa oferowana przez instytucje finansowe. Miesięcznie za pośrednictwem systemu ELIXIR prowadzonego przez Krajową Izbę Rozliczeniową SA (KIR) realizujemy w Polsce grubo ponad 100 mln przelewów o wartości przekraczającej 300 mld zł (co oznacza, że dziennie wysyłanych jest ponad 6 mln przelewów o wartości kilkunastu mld zł). Rzadko zastanawiamy się jednak nad tym, jak to się dzieje, że przelew dociera do adresata, oraz nad szybkością tych transferów.

Maksymalny czas realizacji przelewu jest obecnie wystandaryzowany na terenie całej Unii Europejskiej. Zgodnie z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie usług płatniczych z 2007 r. transfer powinien trafić na rachunek beneficjenta najpóźniej następnego dnia roboczego po jego zleceniu. Taki wymóg obowiązuje od początku 2012 r. Z kolei przed przyjęciem dyrektywy transfery w krajach Unii Europejskiej trwały nawet… pięć dni roboczych.

U nas taki czas realizacji przelewu już od dawna jest nie do pomyślenia, cały proces zamyka się w ciągu jednego dnia roboczego przynajmniej od 2004 r. Wtedy Krajowa Izba Rozliczeniowa, która – jak sama nazwa wskazuje – zajmuje się rozliczaniem przekazów międzybankowych, zamknęła system SYBIR obsługujący przelewy w formie papierowej. Od tamtej pory posługujemy się – my, klienci banków zwykle nieświadomie – w pełni zelektronizowanym systemem ELIXIR. 

W ramach systemu ELIXIR izba rozliczeniowa przetwarza informacje o transakcjach pomiędzy klientami różnych banków i na koniec podsumowuje, ile pieniędzy faktycznie powinno przepłynąć między wszystkimi bankami. Wówczas odpowiednia informacja trafia do Narodowego Banku Polskiego, który dokonuje faktycznego rozrachunku płatności w systemie SORBNET2– zabiera odpowiednie kwoty bankom, których klienci wysyłają więcej pieniędzy, niż dostają, i daje tym, gdzie posiadacze rachunków więcej dostają niż wysyłają. Banki dostają zaś informacje, jakie kwoty powinny trafić na rachunki poszczególnych klientów.

W ramach rozliczenia i rozrachunku pomiędzy bankami przekazywane są kwoty netto: jeśli przyjęlibyśmy, że w ramach sesji rozliczeniowej systemu rozliczane są płatności tylko pomiędzy dwoma bankami i np. z banku X do banku Y wysyłana jest kwota 10 mln zł, a w odwrotną stronę – z banku Y do banku X – 8 mln zł, to faktycznie przekazać trzeba tylko 2 mln zł z banku X do banku Y. Z punktu widzenia banków to znacznie upraszcza i uprawnia kwestię przelewów, bo pozwala angażować mniejsze kwoty niż w przypadku rozliczeń brutto.

W systemie ELIXIR każdego dnia odbywają się trzy sesje rozliczeniowe. To również przyśpiesza przepływ pieniędzy pomiędzy rachunkami klientów. Jeśli klient banku X zleci przelew odpowiednio wcześnie, to odbiorca w banku Y może zobaczyć przekazaną kwotę na swoim rachunku już wczesnym popołudniem. Może, ale nie musi, ponieważ to, jak szybko przelewy będą zaksięgowane na rachunkach odbiorców, zależy już od sprawności systemów informatycznych i regulaminów poszczególnych instytucji.

Warto podkreślić, że funkcjonowanie trzech sesji rozliczeniowych wciąż nie jest standardem – również w Europie są kraje, w których dziennie odbywa się tylko jedna lub dwie sesje. Funkcjonują również systemy, w których jest jedna sesja, ale rozliczenie transakcji odbywa się dopiero następnego dnia.

Jeszcze szybszy sposób dokonywania płatności niż za pośrednictwem systemu ELIXIR oferują funkcjonujące w Polsce od 2012 r. dwa systemy płatności natychmiastowych. Pozwalają one na realizację płatności maksymalnie w czasie kilkunastu sekund od jej zainicjowania przez nadawcę. Operatorem pierwszego z nich – Express ELIXIR jest KIR SA, zaś drugiego o nazwie BlueCash – spółka Blue Media SA.
Co z kolei sprawia, że przelewy nie mylą adresatów? Najważniejszy jest obowiązujący u nas od wielu lat standard numeru rachunku. Klienci banków z początku narzekali na konieczność wypisywania aż 26 cyfr, bo z tylu składa się numer rachunku. Ale okazało się, że rozwiązanie jest dobre: każdy rachunek posiada cyfry kontrolne (dwie pierwsze cyfry numeru; dalej znajduje się numer rozliczeniowy banku, a po nim następuje już część numeru przypisana danemu klientowi), pozwalające odrzucić przelew, jeśli zleceniodawca przelewu się pomyli. W efekcie praktycznie nie ma możliwości, by gotówka była wysłana na nieistniejące konto.

Jak były rozliczane przelewy

Do wiosny 1993 r. funkcjonował system rozrachunków międzybankowych, który odziedziczyliśmy po poprzednim systemie. Był on nieefektywny, opierał się na przekazywaniu informacji w formie papierowej za pośrednictwem poczty bądź kuriera. Niesprawności systemu najlepiej dowiodła afera Art-B: właściciele tej spółki, wykorzystując to, że informacje o pobraniu pieniędzy są przekazywane pomiędzy bankami z dużym opóźnieniem, byli w stanie wykorzystywać tę samą gotówkę do zakładania wielu lokat.

Sytuację miało zmienić powołanie do życia w 1991 r. Krajowej Izby Rozliczeniowej. Od kwietnia 1993 r. odpowiadała ona za rozliczanie transferów zlecanych przez klientów banków za pośrednictwem papierowego systemu SYBIR. Równocześnie rozpoczął funkcjonowanie prowadzony przez NBP system płatności międzybankowych SORB. W kwietniu 1994 r. KIR uruchomiła system ELIXIR pozwalający na rozliczanie płatności bez użycia gotówki (system funkcjonuje do dziś), a w czerwcu 1994 r. całkowicie zrezygnowano ze starego systemu rozrachunków międzybankowych. 

Na początku 1996 r. SORB, służący do rozliczania płatności międzybankowych, został zastąpiony przez bardziej nowoczesny SORBNET. Wciąż opierał się on jednak na dokumentach papierowych. Elektronizacja SORBNET-u nastąpiła w 1998 r., a w połowie 2000 r. udostępniono ten system również do płatności klientów (początkowo służył do obsługi dużych transferów, liczonych w milionach złotych, z czasem pojawiła się możliwość transferowania za jego pośrednictwem również mniejszych kwot; obecnie w bankach standardem jest możliwość szybkiego transferu za pośrednictwem SORBNET-u, jest to jednak opcja droższa od zwykłego przelewu).  W czerwcu 2013 r. system SORBNET został zastąpiony nowym, bardziej nowoczesnym systemem SORBNET2. Jeśli chodzi o systemy płatności natychmiastowych, to uruchomienie systemu Express ELIXIR nastąpiło w czerwcu 2012 r., zaś BlueCash w listopadzie 2012 r.

Wypełnij ankietę: http://gospodarka.dziennik.pl/platnosci-mobilne/ankieta-nbp